Mình vẫn nghĩ mãi về câu chuyện mà một cô bạn chia sẻ với mình vài hôm trước. Khi cô ấy không biết vì sao bỗng nhiên cảm thấy “mọi người” không tốt với cô ấy, hỏi những điều mà bản thân cô ấy không muốn nghe, phỏng đoán những điều cô ấy ko định làm … Và điều ấy xảy ra ở đây, giữa một xã hội tây phương mà mọi người thường xuyên than phiền về sự lạnh lẽo có phần cứng nhắc và rành mạch trong mối quan hệ giữa người và người. Câu chuyện ấy vẫn theo mình cho tới hôm nay, vì mình cũng cảm thấy như vậy. Và thường xuyên hỏi chồng “có phải tại em nhạy cảm/khó tính/nghĩ nhiều quá ko?”. Và mình bằng lòng rằng câu hỏi đó chính là câu là trả lời. Mình luôn cảm thấy dễ chịu khi nghĩ rằng bởi vì mình đã sai ở đâu đó nên mọi chuyện đơn giản mới trở thành vấn đề. Và để bắt đầu thay đổi, chỉ cần mình thay đổi là được. Dù điều đó thật sự ko dễ dàng chút nào. Cho dù năm tháng trôi qua, những gì mình suy nghĩ đã dần trở nên trưởng thành hơn, mình đã tìm được kha khá câu trả lời cho những khúc mắc của mình, thì cảm xúc vẫn đôi lúc vẹn nguyên như ngày đầu. Nghĩa là mình vẫn cảm thấy tổn thương khi người đối diện “chỉ nói một câu đùa”. Và bất chợt bởi vì cô bạn ấy cũng cảm thấy y chang, điều đó có nghĩa là cảm xúc ấy có thực, ko phải tại vì mình hay cô ấy quá nhạy cảm, ko phải bởi vì mình tự “bịa đặt” ra cái cảm xúc ko muốn có ấy. Và cái suy nghĩ đầu tiên của mình luôn là: nếu nó sai, thì sai từ đầu? và nếu là sai, thì làm sao để sửa?
Mình nghĩ ra được vài lí do. Lí do lớn nhất và đơn giản nhất là người ta đơn giản dễ bị tổn thương nếu vây quanh mình toàn là một lũ khốn nạn. Mình đọc được câu này “Before you diagnose yourself with depression or low self-esteem, first make sure that you are not, in fact, just surrounded by assholes.” (tạm dịch: trước khi tự chẩn đoán mình bị trầm cảm hoặc tự ti, trước hết phải chắc chắn là quanh mình ko có thằng khốn nạn nào!). Đến một lúc nào đó, bạn phải biết chấp nhận rằng xung quanh mình ko phải ai cũng có thể kiềm chế bản thân, ko phải ai cũng thật sự tốt bụng, ko phải ai cũng có ý thức rằng mình phải trở thành một con người tốt, và ko phải ai cũng sẵn sàng đặt lợi ích của người khác trên lợi ích của mình. Điều đáng buồn là hầu hết chúng ta đều ích kỉ, đều nhỏ bé trước cái lợi trước mắt, đều dễ dàng đầu hàng trước những điều khó khăn, và chọn điều dễ dàng. Hồi bé, mình rất thích bài hát Một đời người, một rừng cây, trong đó có câu “ai cũng chọn việc nhẹ nhàng, gian khổ sẽ giành phần ai?” Mình thấy rất nhiều người cũng thích bài hát đó. Nhưng ko phải ai cũng có điều kiện để sống như mong muốn của mình. Cách đây vài ngày, có một bài thơ về người giàu người nghèo khiến nhiều người có ý kiến. Mình thực ra đồng ý với một phần trong đó. Thực tế là người giàu ít khi nào gây ra tội ác gì lớn (ngoài cái tội đã làm cho họ giàu ra). Người thường gây ra những tội ác lớn như giết người cướp của, thảm sát lại là người nghèo, những người bị dồn vào đường cùng và cảm thấy mình ko còn gì để mất. Đó chính là những con người nguy hiểm nhất. Một đứa trẻ ko có tình thương của gia đình, một thiếu niên thường chịu bất công, một người lớn bị chặn mọi nguồn sống, đó chính là khi tội ác dễ nảy sinh. Khi người ta giàu, chuyện gì cũng dễ dàng, người ta có thời gian để nghĩ về những điều tốt đẹp, hay làm điều gì tốt đẹp cho cuộc sống. Vì vậy, thật ra đừng phủ nhận nỗ lực của người giàu, nỗ lực đó thật ra cũng đóng góp vào cuộc sống này … hiệu quả đến đâu thì vẫn còn phải bàn …
Nói đến hiệu quả, mình nghĩ đến lí do thứ hai: không phải ai cũng đang làm điều gì đó có ích cho cuộc đời này. Nghe có vẻ vô lí nhỉ? Chắc chắn mỗi người trong chúng ta đều nghĩ mình đang làm hết khả năng của mình, cố gắng làm những điều hữu ích nhất có thể. Có thể là sống một cuộc sống tốt, ko là gánh nặng của xã hội. Có thể là làm những điều thiện nguyện. Có thể là sáng chế ra một sản phẩm hoàn toàn mới. Vậy mà lại ko phải điều có ích ư? Ừ, cũng có thể. Bởi vì chúng ta quá nhỏ bé, tầm nhìn của mỗi người dù có rộng lớn đến đâu cũng có thể sai, có thể mù ở một điểm nào đó. Những điều chúng ta đang làm, tưởng là ko có hệ quả gì nghiêm trọng, nhưng ai biết được, những gợn song nhỏ vào một thời điểm nào đó góp lại trở thành một cơn sóng lớn, và những cơn sóng lớn ấy có thể thổi bay một lâu dài cát ở đâu đó. Lịch sử nhìn từ góc của bộ phim Chiến tranh Việt Nam cho thấy những tư tưởng có vẻ tân thời, những nỗ lực để xây dựng một điều tốt đẹp, ở một thời điểm nào đó đã dẫn tới bi kịch. Lỗi của ai? Ai cũng có lỗi và ai cũng ko có lỗi. Bởi vì chúng ta đã làm điều mình có thể rồi mà, đúng ko?
Bởi vì chúng ta là những con người, chúng ta hành động theo lí trí thì ít, mà theo cảm tính thì nhiều. Mình thường nói đùa rằng khi ai đó nghi ngờ một kết quả chạy mô phỏng là sai rằng kết quả chạy bằng máy tính thì ít khi sai lắm, sai có thể nằm ở cách người ta viết ra đoạn mã mô phỏng đó, sai có thể nằm ở những điều chưa hoàn thiện chúng ta hiểu về kết quả đó, chứ mình tin máy tính ko sai, nếu có ai thì chỉ có thể là con người.
Mình hy vọng là những lí do mình nghĩ là là đúng. Và đã biết sai ở đâu thì có thể tìm được cách sửa. Mình luôn nghĩ rằng cuộc sống này cứ vậy thôi, khó mà sửa bất kì thứ gì. Cái duy nhất bản thân mình có thể sửa được chính là mình hay chính là thái độ sống của mình.
Thay vì mong chờ mọi người đối xử tốt với mình, hay là mình đối tốt với mọi người trước, mà ko đòi hỏi bất kì sự đáp trả nào. Mình nhớ khi cậu bạn cùng lab trịnh trọng cảm ơn mình vì đã đọc bài báo của bạn ấy (dù mình làm một lĩnh vực ko liên quan và ko phải đồng tác giả), cậu ấy bảo cậu ấy rất ngạc nhiên vì sự tận tình của mình. Mình biết mình đã ko bao giờ mong chờ sự cảm ơn ấy, khi mà mình đã phải ở lại thêm 3-4h đồng hồ buổi tối sửa bài đó, cậu postdoc làm việc trực tiếp với mình đã bảo mình ko việc gì phải làm thế, và khó chịu với mình. Điều ấy ko hề khiến mình bận tâm, bởi mình biết mình đang làm điều đúng. Và mình ko hy vọng gì nhiều ngoài việc một ngày nào đó, nếu cậu bạn của mình nhận được một lời đề nghị tương tự từ một ai đó cần sự giúp đỡ, cậu ấy sẽ nghĩ đến mình, và sẽ đồng ý.
Thay vì cố gắng thay đổi suy nghĩ của những người xung quanh, thì mình chỉ nên bao dung hơn, kiên nhẫn hơn. Hiểu cho họ rằng những điều họ nói thật ra ko nhằm vào mình. Hầu hết những điều mỗi người phát biểu đều phản ảnh một phần nào suy nghĩ và hoàn cảnh của chính họ, hơn là suy nghĩ về hoàn cảnh của người khác. Nếu một ai đó phát biểu rằng “oh, em lấy chồng tây sướng nhỉ, khi nào thì nhập quốc tịch”, mình sẽ nghĩ ngay rằng “người đó chắc trong một hoàn cảnh nào đó đã chứng kiến một cuộc hôn nhân ko hoàn toàn dựa vào tình yêu, thế nên họ mới nghĩ rằng người khác cũng chỉ cần một cuộc hôn nhân đầy vật chất như thế!” Điều này, thật sự đối với mình cũng ko dễ dàng. Đôi lúc mình tự nghĩ rằng tại sao mình phải là người kiên nhẫn, trong khi tất cả mọi người đều có quyền đùa cợt, có quyền phát biểu những điều gây tổn thương cho mình? Và mình thấy rằng trong rất nhiều trường hợp, khi mình thể hiện rằng mình ko hề tổn thương vì những lời nói đùa ấy, thì họ sẽ thôi ko đùa nữa. Đó chính là điều kì lạ của con người, khi họ nói điều gì, làm điều gì đều là có mục đích cả. Và một mục đích rất chung của nhiều người là khiến người khác thê thảm hơn mình. Một khi họ ko đạt được mục đích, thì họ sẽ sớm từ bỏ – và có lẽ là quay cuồng đi tìm cách khác. Điều duy nhất mình có thể làm là đứng vững, bình yên và nhẹ nhàng đi qua những cảm xúc tiêu cực, để cho mình thanh thản.
Thay vì cố gắng làm một điều gì đó to lớn, hay là mình chỉ nên làm đúng những điều mình biết rõ và hiểu rõ. Rất nhiều người lên facebook để chứng tỏ quan điểm, thay đổi thế giới quan của nhiều người với mục đích ban đầu rất tốt. Nhưng họ ko biết rằng những thông tin họ đọc được có thể đến hàng ngàn, mà những gì họ share lại chỉ phản ánh đúng thế giới quan của họ mà thôi. Và những người đọc những thông tin share đó có thể chỉ hiểu được 1 phần của cuộc sống và đưa ra những giả thiết rất sai lầm. Vì vậy đã rất lâu rồi, mình đã thôi ko còn share nhiều quan điểm lên FB cá nhân. Ngược lại, mình like rất nhiều. Like cả những điều mình đồng ý, và ko đồng ý. Bởi mình biết, khi mình like, một ý kiến nào đó có thể xuất hiện trên tường của bạn mình, và họ có những ý kiến trái chiều để nhìn nhận một vấn đề nào đó. Khi hiệu ứng đám đông đủ lớn, những lời nói tưởng chừng vô hại trên facebook có thể giết chết ai đó. Mình hy vọng việc mình like những thông tin trái ngược, hay đôi lúc chỉ là ko like những thông tin đang quá hot, có thể khiến hiệu ứng đám đông giảm nhiệt và đám đông ấy có thể bình tâm suy nghĩ. Giống như bản thân mình khi gặp bất kì thông tin nào cũng chờ thêm vài hôm, xem thử thông tin ấy có đúng ko, có ai phản đối ko, đọc những comment để biết thêm. Đôi khi, chỉ đọc và đừng phán xét, nếu chuyện ko thật sự liên quan trực tiếp, và mình ko mắt thấy tai nghe, thậm chí mắt thấy tai nghe thì cũng còn suy nghĩ nhiều. Thay vì nhanh chóng đưa ra nhận định, phải chăng cái mỗi người cần chính là kiến thức đủ rộng, đủ sâu để nhận định. Và nếu mình ko thật sự là chuyên gia của lĩnh vực đó, thì tốt nhất là cần đợi sự xác minh của chuyên gia, bằng thời gian.
Cuối cùng, thay vì thay đổi xã hội, hay là ta cứ thay đổi chính ta, thay đổi chính cuộc sống của chúng ta. Mình nhớ mẹ mình hay chửi cái lũ quan tham thối nát. Mình ko biết quan tham thối nát là ai? Chả lẽ họ ko phải là người, sinh ra đã làm quan tham thối nát rồi? Mọi người hay chửi chính quyền. Mình tự hỏi chính quyền là ai? Chính quyền chính là cô bạn mình học cùng hồi cấp 3, mình tin tưởng cô ấy đủ năng lực để làm điều đúng nhất trong khả năng của cô ấy. Chính quyền là người bà con quyền lực nhà mình hay nhờ cậy khi có việc. Mình biết người ấy chả có năng lực gì mấy, nhưng thời thế đã đẩy đưa họ lên vị trí đó, có cho mình lên ngồi đó mình cũng ko biết làm thế nào, và họ cũng lao động cật lực để lên tới đó. Họ đã sai chỗ nào? Những con buồm thuận theo chiều gió để đẩy thuyền đi thì sai chỗ nào? Hay sống trên đời cứ phải là chí phèo, cứ ngồi gốc cây uống rượu và chửi đổng lên mới là đúng? Hay người tài cứ phải từ quan như Nguyễn Công Trứ về nhà độc ẩm như Nguyễn Khuyến mới là hay? Đời người vốn dĩ rất ngắn, nếu làm được bất kì điều gì thì nên làm, sai cũng nên làm. Chỉ là cần phải giữ cho mình một trái tim và cái đầu rộng mở, và luôn giữ trong mình một ý niệm rằng “mình có thể sai bất kì lúc nào”. Và khi mình biết mình sai, thì mình sẽ cố gắng sửa. Sửa được hay ko còn tùy lỗi lầm ấy to đến chừng nào. Nhưng ít ra mình biết, mình nói ra, mình thừa nhận, mình giúp cho người khác ko phạm lỗi lầm ấy, và mình bị trừng phạt bởi chính lương tâm của mình bởi điều đó. Và mình chấp nhận hình phạt ấy.
Cuộc sống sẽ dễ dàng hơn rất nhiều, nếu chúng ta thành thật với nhau, bớt ghét bỏ nhau, và làm mọi điều ta thấy đúng. Điều ta thấy đúng ko hẳn khiến ta có lợi nhất. Điều ta thấy đúng cũng ko hẳn là điều được đám đông ủng hộ nhất. Điều ta thấy đúng có lẽ cũng ko phải là điều dễ dàng. Nhưng ta phải làm, bởi đó là cách duy nhất để cuộc sống đẹp nhất, ít nhất là trong trái tim ta! Bởi đến cuối cùng, khi chúng ta rồi sẽ từ bỏ thế giới này, điều quan trọng ko phải là ta là ai, đã làm gì trong cuộc sống này, mọi người yêu quý mình chừng nào, điều quan trọng chính là mình cảm thấy hài lòng với bản thân mình đến đâu. Đơn giản thế thôi!