(*) phỏng theo “Cuộc phiêu lưu của người Mông trên phố”
Mình đã định viết về cuộc sống ở nước ngoài từ lâu, từ khi đọc những bài viết kể rằng cuộc đời của những người con xa xứ là những nỗi khổ, tủi nhục ở xứ người. Hôm nay, có thời gian ngồi đọc bài “cuộc phiêu lưu của người Mông trên phố”, trong đó có đoạn “họ rất giống những người Việt Nam rời quê hương mình đi xuất khẩu lao động tại một quốc gia xa lạ ở Trung Đông hay Đông Á. Họ đối mặt với đầy nguy cơ: bất đồng ngôn ngữ, bất đồng văn hóa, họ dễ bị lừa, dễ bị bóc lột, thậm chí gặp nguy hiểm về thân thể.” Bất chợt hiển hiện ra trước mắt ánh mắt ái ngại của bạn bè mỗi khi mình về tết, và tưởng tượng ra ánh mắt ái ngại của bạn bè bố mẹ hai bên mỗi khi nhắc tới mình ở một chốn xa xăm nào đó.
Mình biết cuộc sống dưới góc nhìn của mình là một cái nhìn phiến diện, nhưng mình cũng chỉ mong cung cấp một cái nhìn khác về cuộc sống ở nước ngoài, không phải để giãi bày, mà để mọi người biết và hiểu, (và nếu có ý định đi nước ngoài) thì sẽ có một định hướng, và sự chuẩn bị phù hợp.
Trước hết phải nói rõ, mình ko phải đi nước ngoài theo dạng lao động, nhờ vậy, mình có những lợi thế nhất định. Mình đã học tập ở Hà Lan 2 năm trong một chương trình thạc sĩ. Sau đó, mình tiếp tục học lên tiến sĩ tại Hà Lan trong 4 năm. Môi trường làm việc của mình là môi trường giáo dục , mình được gọi là Highly skilled immigrant (tạm dịch lao động có trình độ cao), mình đi làm, có lương hàng tháng, mỗi năm được 2 đợt thưởng, có tầm hơn 20 ngày nghỉ phép, có bảo hiểm xã hội, bảo hiểm sức khỏe và được “bảo vệ” bởi thầy/sếp, trường/công ty, và sở cư trú, đồng thời cũng được cung cấp nhiều thông tin để hòa nhập được với cuộc sống ở Hà Lan bởi đồng nghiệp, bạn bè người Việt cũng như người nước ngoài/người Hà Lan. Mình giao tiếp tiếng Anh thành thạo hàng ngày, do đó ngoại trừ thời gian đầu thì hiện tại mình ko gặp vấn đề về ngôn ngữ. Khi gặp vấn đề cần giải quyết, mình hỏi và được hướng dẫn tận tình, đủ để không để vấn đề tồn tại hay gây khó khăn cho cuộc sống của mình. Nói như vậy để thấy là mình gặp may mắn đủ để thích cuộc sống ở nước ngoài, được tạo điều kiện nhiều hơn là gây khó dễ, và chưa gặp một sự cố nào quá nguy hiểm.
Vậy mình thích ở nước ngoài hay ko? Mình xin trả lời thành thật là không. Tại sao? Vì không có ai lại ko thích trở về nơi chôn rau cắt rốn của mình, nơi mình có thể hoàn toàn tự do giao tiếp bằng ngôn ngữ mà mình quen thuộc nhất, nơi có ông bà cha mẹ họ hàng thân thiết để khi ốm đau cũng như mỗi ngày có thể thấy sự ấm áp của người thân bên cạnh. Mình đồng cảm với sự lạc lõng của người Mông giữa phố phường Hà Nội, nhưng sự lạc lõng đó ko phải chỉ là của người Mông. Một người Đà Nẵng giữa phố phường Hà Nội cũng sẽ thấy lạc lõng vậy, cũng sẽ thèm ăn một tô bún mắm đúng kiểu Đà Nẵng – cho dù cũng sẽ kiếm được thôi nhưng vị nó vẫn ko thể giống như đang ở Trần Kế Xương mà ăn tô bún mắm ấy. Cái nơi mà mình được sinh ra, gắn bó với nó suốt những năm tháng đầu đời, cho dù nó có nát như tương, có ko còn đáng sống nữa, thì vẫn là cái gì đó quá dỗi thân thiết và quý giá, lung linh như trong những giấc mơ khi nghĩ về. Mình gọi đó là tình yêu, mình ko muốn lí giải và cũng ko thể lí giải tại sao.
Nhưng nếu có cơ hội, liệu mình có trở về hay ko? Mình cũng thành thật trả lời là không. Nghe mâu thuẫn nhỉ! Bởi vì mình quan niệm thế này: trong cuộc sống, mỗi người phải tự lo được cho bản thân mình trước; nếu ai cũng lo được cho bản thân mình tốt, gia đình sẽ tốt, xã hội sẽ tốt, cuộc sống sẽ ko có vấn đề gì cả. Và lí do để mình ko trở về là vì thế. Mình ko thể tự sống tốt khi mình trở về quê hương mình. Nghe thì hơi đau lòng một tẹo, nhưng mà đó là sự thật.
Sự thật chính là mình ko thể chỉ dựa vào năng lực của bản thân, làm theo năng lực và hưởng theo nhu cầu khi mình ở Việt Nam. Không phải bởi vì mình ko có năng lực, mà năng lực đó ko đủ để được trả lương cho mình đủ sống. Nói vậy thì hơi mơ hồ, thế nào là đủ sống? Mình sẽ chỉ lấy ví dụ của bản thân ở Hà Lan, mình đang là nghiên cứu sinh, nhiệm vụ chính của mình là học tập để trở thành tiến sĩ, một khi mình học xong mình sẽ được cấp 1 cái bằng, vì vậy mình ko hẳn là đi làm để được trả lương, mục đích chính vẫn là đi học – nhưng vẫn nhận hàng tháng một khoản gọi là lương. Khoản lương đó ko cao nếu so với thu nhập hàng tháng của người dân Hà Lan, nói đơn giản là một cậu sinh viên mới tốt nghiệp thạc sỹ giống hệt mình cách đây 4 năm, khi bắt đầu đi làm cách đây 4 năm đã lương cao hơn mình, và bây giờ thì lương còn cao hơn mình nhiều, cộng thêm kinh nghiệm này nọ thì có thể đã lên làm trưởng nhóm gì gì đó. Nhưng mặc dù lương ko cao, hàng tháng 1/3 lương là đủ trả tiền nhà, 1/3 nữa là cho các khoản chi tiêu cá nhân (chưa kể nhà mình 1 người đi làm chi cho 2 người), còn lại có thể để dành, đi chơi, mua sắm tùy ý. Đối với mình, như vậy là đủ. Mình ko tham nhiều hơn, mình cũng ko mong nhiều hơn, vì cảm thấy nhu cầu căn bản của mình được đáp ứng. Mình nhờ vậy chỉ hàng ngày chăm chỉ đi làm, gặp khó khăn có thể than thở một chút, nhưng mà về căn bản là cảm thấy cuộc sống vừa đủ, có thể tập trung toàn lực cho công việc và ko phải suy nghĩ nghề tay trái, nghề chân phụ nào thêm. Bởi vì ko phải quá bận rộn, mình có thời gian để tái tạo sức lực, tận hưởng cuộc sống, và nghĩ/làm một số điều để trả lại cho cuộc sống.
Sự thật chính là mình ko thể cảm thấy bình yên khi sống ở Việt Nam. Khi ở nước ngoài, mình cảm thấy thèm đủ thứ, dù cùng 1 món nhưng vị ko thể nào bằng ở Việt Nam, nhưng khi về nhà mỗi dịp tết, mình cũng ko dám ăn món đó ở hàng quen thuộc ngày trước, vì ăn là đau bụng. Mình nghĩ đó là vấn đề thích nghi, nếu về hẳn ở VN, mình nghĩ mình sẽ quen thôi, sẽ ăn được thôi và sẽ thấy khoái khẩu lại thôi. Nhưng lợi hại sau đó thì còn phải bàn nhiều. Tình hình ung thư, dịch bệnh liên tục khiến mình cảm thấy sợ. Thật ra thì chẳng có gì đảm bảo rằng sống ở nước ngoài sẽ ko ung thư, bằng chứng là ở đây cũng đầy rẫy bệnh nhân ung thư đó thôi, chẳng qua là mình ko quen nhiều người bằng ở VN nên mình ko biết đấy thôi. Nhưng điều khác chính là nếu ở đây (nói dại) nếu ai đó bị ung thư, ít ra thì họ cũng ko phải lo đến tiền. Bảo hiểm sẽ chi trả những chi phí cần thiết. Hệ thống bệnh viện ở đây cũng ko quá tải đến mức 3-4 người 1 giường. Và người đó sẽ ko phải lén lút trả thêm tiền cho bác sĩ để được chăm sóc đúng với mức họ cần được chăm sóc. Và họ chắc ko phải uống thuốc giả. Mình tin là trong thời gian nghỉ ốm, quỹ trợ cấp họ đóng sẽ chi đủ tiền để gia đình họ có thể tiếp tục sống đàng hoàng, không phải lệ thuộc vào ai và có thời gian để chăm sóc cho họ. Và công việc sẽ vẫn ở đó, sếp sẽ tạo điều kiện cho họ được làm việc khi họ khỏe lại. Đó chính là điều khiến cho con người cảm thấy bình yên. Không phải cứ đất nước hòa bình và ko có chiến tranh thì có thể bình yên. Bình yên chính là cảm giác trong nội tâm của mỗi người, khi biết rằng dù điều xấu nhất xảy ra, thì cũng ko có vấn đề gì quá đáng sợ. Bình yên chính là ko phải mở báo ra, đọc bản tin và nghĩ liệu khi nào thì điều đó xảy ra với mình, và nếu xảy ra thì mình phải làm sao. Bình yên chính là khiến cho mỗi người có thể ko lo lắng cuống lên mà bắt đầu tích lũy tiền bạc, làm mọi thứ để có tiền, rồi bán sức khỏe, bán lương tâm để có tiền. Bình yên là ko phải vội vã chạy ra đường, vì vội mà vượt đèn đỏ, vì vượt đèn đỏ mà tai nạn, và một người tai nạn thì cả nhà lại phải dắt díu nhau vào viện thăm nom. Bình yên chính là điều mấu chốt khiến người ta có thể sống đàng hoàng, hoàn toàn tập trung cho công việc, để có 8h vàng ngọc hiệu quả thay vì làm việc 20h/ngày nhưng hiệu suất chỉ đáng 2h.
Nhưng nói đi phải nói lại, để có được sự bình yên ấy, mình cũng phải trả một cái giá ko nhỏ. Mình ko thể lên trường và ngồi ngày này sang tháng nọ mà ko làm ra được kết quả gì. Áp lực công việc của mình là không hề nhỏ. Mỗi ngày là một thử thách, nhiều khi có những đợt phải làm nhiều, việc khó giải mãi ko ra, mình cũng căng thẳng mệt mỏi muốn bỏ cuộc và xin nghỉ cho rồi. Mình nhớ những tháng ngày nhẹ nhàng dễ dàng ở Việt Nam, khi công việc ko quá áp lực, vừa tầm với mình, mỗi ngày lên trường có thể chỉ là tổ chức một cái gì đó, hiếm khi bị kiểm tra xem mình làm đạt mức nào, và nhiều ngày chỉ là lên ăn uống nhậu nhẹt rồi về. Ngoài áp lực công việc, còn có sự lạc lõng, sự cô đơn khi ở xứ người. Khi vui khỏe thì ko sao, nhưng khi ốm đau, hay có việc, ko có người thân ở bên để nhờ vả. Khi sinh con đẻ cái, ko có cha mẹ ở bên để nhờ cậy. Đôi lúc, chỉ gặp một vài người bạn để thỏa long nói tiếng Việt cũng là một nhu cầu xa xỉ. Thế nên, nhiều khi người Việt ở nước ngoài tốt với nhau, vì họ cần nhau nhiều hơn khi ở VN là vậy. Không chỉ lúc ốm đau, việc hàng ngày cũng nhiều hơn, vì ko thể thích là chạy vù ra quán ăn. Hai vợ chồng mỗi ngày đều phải lo 3 bữa nếu muốn đảm bảo sức khỏe, nhà cửa quần áo mỗi tuần đều phải thu vén dọn dẹp giặt giũ, rồi còn đi chợ, con cái, quỹ thời gian chỉ có 24h mà bao nhiêu việc phải làm. Vì thế ai cũng phải cố gắng hiệu quả nhất có thể, những gì giản tiện được thì giản tiện, những gì rườm rà quá thì cũng phải cố gắng lược bớt. Không thể ngày nào cũng ra quán uống bia tới chiều tối, hay tụ tập bạn bè hết 2 ngày cuối tuần được. Mà thật ra nếu có thời gian thì cũng ko có tiền để chi cho những trò vô bổ đó. Vì hàng tháng ngoài tiền nhà, tiền ăn uống, còn phải chi trả rất nhiều khoản như thuế các loại, tiền đi lại, tiền bảo hiểm các loại. Những khoản tiền này là để đảm bảo cho mình khi sự cố xảy ra, thì cũng ko đảo lộn cuộc sống của những người xung quanh mình. Và vì nó ko hề nhỏ, yêu cầu cho công việc của mình cũng ko hề đơn giản. Đó chính là “tiền trao cháo múc”, cũng sòng phẳng thôi đúng ko?
Về căn bản, xã hội phương tây là xã hội song phẳng và vì thế cũng khá thoải mái. Ngược lại, xã hội phương đông là xã hội trọng tình nghĩa, vì thế mọi mối quan hệ cũng dựa trên nguyên tắc dung chữ “tình” để giải quyết, càng làm cho mọi thứ rắc rối hơn. Mình mà sống ở VN, chỉ riêng chuyện thăm hỏi, chăm sóc hàng ngày cũng thấy rất mệt mỏi. Ngày lễ tết chỉ riêng việc đi hết nhà này tới nhà nọ, hay chuyện thăm hỏi ốm đau từ trong nhà ngoài ngõ tới đồng nghiệp là cũng đã hết bao nhiêu thời gian. Mà việc thăm hỏi ấy lại ko giúp ích được gì về lợi ích, lại càng làm cho người ốm mệt hơn, nhà có việc mệt hơn thôi. Nhưng vì lễ nghĩa mà phải làm. Ai cũng chỉ làm để đẹp mặt mình,nhưng lại luôn cho rằng mình làm điều ấy là cho người khác hạnh phúc vui vẻ. Sự ngộ nhận trong lối sống và cư xử khiến cho cái tình bị mất giá nhiều,nhưng ko ai muốn đi ngược lại quy luật đó cả, và tất cả đều chấp nhận như vậy. Đôi khi mình cũng nghĩ việc ở xa bố mẹ là điều mình ko muốn. Nhưng ngược lại, việc ở xa bố mẹ làm cho mình ít va chạm với người lớn và có những mâu thuẫn về lối sống hơn. Nhờ vậy, mình có thể tự chủ được (và cũng phải tự lo) cuộc sống của mình, làm những điều mình cho là đúng, và có thể yêu thương bố mẹ hơn. Bố mẹ cũng ít có thời gian dành cho mình, nên những khi gặp thì đều rất vui vẻ và sẵn sàng chiều nhau hơn. Đối với mình, việc sống xa bố mẹ và được nuông chiều đôi khi cũng là một cảm xúc lạ chỉ khi đi xa mình mới cảm nhận được.
Cũng phải nhắc đến rằng sống ở nước ngoài là một trải nghiệm thú vị hay ko là tùy người. Có những người hợp với cách sống sòng phẳng và thoải mái đó, cũng có người thích lối sống truyền thống hơn. Người phương tây ko can thiệp quá sâu vào những lựa chọn mang tính cá nhân, và tôn trọng sự khác biệt. Nhưng cũng tùy cộng động mà mình được hòa nhập, sẽ có người này người kia. Nếu như sống ở một nước phương tây nhưng lỡ chọn sống trong một cộng đồng gồm nhiều châu Á (Trung Quốc hay Việt Nam chẳng hạn), hoặc nhiều người đạo Hồi, hoặc toàn tây, trải nghiệm sẽ khác nhau nhiều. Nếu làm việc trong môi trường nhiều lao động chân tay, hoặc làm việc ở nơi nhiều trí thức và người giỏi thì sẽ hoàn toàn có những cái nhìn khác nhau. Điểm chung chính là vì mình đang đến sinh sống ở một nơi khác, cái câu “nhập gia tùy tục” vẫn đúng trong trường hợp này. Mình ko ủng hộ quan điểm là người Việt Nam thì đi đâu cũng sống như người Việt Nam. Mình đến sống ở HL và hoàn toàn cởi mở để hòa nhập vào xã hội của họ, cũng như sẵn sàng chấp nhận những phong tục, lối sống cũng như quy định của nước Hà Lan. Mình coi đó là một cách để tôn trọng đất nước này. Mình tự nhủ luôn đi làm, đóng thuế, làm mọi thứ theo quy định, ko lách luật, ko gian xảo dù có nhiều khi mình có thể được lợi hơn một chút, thậm chí đôi lúc vì hoàn cảnh mà kiếm tiền ngoài luồng thì cũng cảm thấy ko thoải mái nên mình hoặc là khai báo hoặc là bỏ luôn để thoải mái (cho dù khoản tiền ấy có nhỏ đi chăng nữa). Đồng thời mình cũng tích cực học tiếng, học cách sống và cách nghĩ của người bản xứ để hành xử cho đúng. Ko phải là quỵ lụy hay lo sợ gì, chỉ là làm đúng thì mình cảm thấy thoải mái với chính bản thân mà thôi. Mình nghĩ đó cũng chính là cách để cảm thấy thoải mái với lựa chọn sống ở nước ngoài. Vì nói cho cùng, bất kì ai từ bỏ quê hương để đến một nơi khác sống, sẵn sàng đánh đổi những điều quen thuộc để học những điều xa lạ thì đều mong một cuộc sống tốt hơn, chứ ko hề muốn một cuộc sống nơm nớp lo âu và ko thể duỗi thẳng chân ngủ mỗi đêm.
Vậy ai nên hay ko nên chọn cuộc sống ở nước ngoài? Theo mình nếu có cơ hội để ra nước ngoài sống, làm việc theo đúng chuyên môn/khả năng của bản thân thì nên trải nghiệm. Một lần trải nghiệm sẽ giúp chúng ta có những lựa chọn, khi được lựa chọn thì mới nói đến chuyện phù hợp hay ko. Còn những trường hợp cố sống cố chết để ra nước ngoài sống một cuộc đời mà mình ko biết tương lai thế nào, chấp nhận làm những công việc dưới khả năng của mình, và bản thân mình cảm thấy quá khổ cực ko có đường ra, ko thể tận hưởng cuộc sống, thì ở Việt Nam dù gì cũng sẽ có cách sống. Cuộc sống ở nước ngoài ko phải là một cuộc sống nhung lụa dễ dàng. Đừng đổ lỗi cho chế độ, xã hội, gia đình hay người thân, sướng hay khổ phần nhiều là do bản thân mà thôi, những ngoại cảnh chỉ là phần phụ thêm mà thôi.
Một khi đã quyết định ra nước ngoài sống, thì hãy học cái hay cái tốt của con người nước sở tại, nhìn theo cách sống của họ để hòa nhập được vào cuộc sống. Không ai bắt bạn phải từ bỏ món ăn, tập tục của người Việt, nhưng phải xác định đó ko phải là cái tối quan trọng vào thời điểm này. Cái gì có thể dung hòa được thì giữ, cái gì ko thể dung hòa được thì phải bỏ. Nhất định phải giữ hình ảnh đẹp của người Việt trong mắt bạn bè quốc tế, và cố gắng để sống tốt hơn cuộc sống ở quê nhà, để xứng đáng cho cái giá phải bỏ ra.
Tóm lại, bản thân mình nghĩ chẳng có một phương án nào là hoàn toàn hại hay lợi. Việc sống ở nước ngoài hay sống ở Việt Nam đều có những nhược điểm và ưu điểm nhất định. Tùy hoàn cảnh sống, thái độ sống, và ưu tiên trong cuộc sống của mỗi người mà có những lựa chọn phù hợp với mình. Đừng quá màu hồng hóa cuộc sống ở nước ngoài, nhưng cũng đừng có cái nhìn thiếu tích cực về cuộc sống của người khác ở nước ngoài. Hãy để cho mỗi cá nhân được lựa chọn, được sống và được ủng hộ lối sống và lựa chọn cuộc đời của họ. Đó chính là thái độ mà không chỉ mỗi người cần có, mỗi chính phủ, quốc gia cũng nên khuyến khích điều đó. Bởi vì con người sinh ra vốn không phải để làm một công dân nào đó, họ sinh ra để sống, để làm những điều họ muốn, và để làm cho cuộc sống này tốt đẹp hơn. Và cuộc sống này chỉ tốt đẹp khi mỗi người được làm một bông hoa tươi đẹp tô điểm cho cuộc đời này!